منطقه حاجی لرچای در شهرستان ورزقان استان آذربایجان شرقی قرار دارد. بررسی های باستان شناسی منطقه به منظور روشن شدن چشم اندازهای استقراری منطقه انجام گردید. در مجموع، سی محوطه در منطقه شناسایی شد که در این بین، دو محوطه متعلق به عصر مفرغ میانی-جدید و پانزده محوطه، متعلق به دوره تاریخی شناسایی شد. با وجود شواهدی از دوره مفرغ در منطقه، به نظر می رسد که سکونت گسترده منطقه، از دوره تاریخی به بعد آغاز شده و تا به امروز نیز ادامه یافته است. منطقه حاجی لرچای ورزقان جزو نقاط تقریبا کم تر شناخته شده به شمار می رود و پژوهش های باستان شناسی تاکنون در منطقه انجام نشده است. این بررسی ابتدا توسط پژوهش های میدانی انجام یافت. سپس با نقشه های GIS، چشم انداز دقیق منطقه، مشخص و الگوهای استقراری تبیین گردید. در این پژوهش تلاش گردید هر محوطه به تفکیک، علاوه بر ویژگی های کلی وآسیب شناسی، معرفی الگوی استقراری منطقه نیز ارایه گردد. مهم ترین پرسش این مقاله، بررسی الگوهای استقراری منظقه است که تاکنون به آن پرداخته نشده و مسیله مهم این است که گونه شناسی استقرارهای حوضه رودخانه حاجی لرچای چگونه است؟ چه سنت های فرهنگی در منطقه حضور داشته است؟ نتایج این بررسی نشان داد که اکثر محوطه های باستانی در کنار رودخانه حاجی لرچای، از سرشاخه های رودخانه ارس قرار گرفته اند و شرایط زیست محیطی و نزدیکی به رودخانه و کد ارتفاعی نقشی مهم در ایجاد استقرارها داشته است.

استان زنجان و بویژه حوضه جغرافیایی ابهررود، به دلیل قرارگیری در میان سه حوضه فرهنگی - جغرافیایی فلات مرکزی، شمال غرب و غرب ایران یکی از مناطق مهم، اما ناشناخته در پژوهشهای باستان شناسی به شمار می رود. ویژگیهای اقلیمی، جایگاه خاص جغرافیایی و موقعیت خاص منطقه در کریدور طبیعی فلات مرکزی به شمال غرب ایران سبب شده که این منطقه از دیرباز مورد توجه گروههای انسانی واقع گردد. این موقعیت و وضعیت جغرافیایی به روشنی نشان دهنده اهمیت حوضه آبریز ابهررود در مطالعات باستان شناسی ایران است. با این وجود اطلاعات ما درباره تحولات منطقه در دوران مختلف پیش از تاریخ و کیفیت ارتباط این منطقه با سایر حوضه های فرهنگی بسیار محدود است. از این رو انجام پژوهشهای باستان شناختی و بویژه بررسی های منطقه ای بسیار ضروری می نمود. اطلاع و آگاهی از الگوهای استقراری این منطقه می تواند درک و آگاهی ما را از چگونگی تقابل مناطق فرهنگی- جغرافیایی پیرامون فزونی دهد. بر این اساس بررسی های باستان شناسی حوضه آبریز ابهررود طی دو فصل در سال های 1382 و 1384 به انجام رسید و در پی آن آگاهی های ارزشمندی در مورد پیشینه استقرار در منطقه پیش روی ما قرار گرفت. در این نوشتار به نتایج حاصل از بررسی های باستان شناختی حوضه آبریز ابهررود و تحلیل آنها پرداخته شده است.

دشت یزد اردکان از کهن ترین دورة استقرار از منظر مکان گزینی حوزه های جغرافیایی قابل استفاده برای سکونت، فاقد انتخاب های طبیعی متنوّع بوده است. مهم ترین علل این وضعیّت محدود بودن منابع زیستی از قبیل جریان های آبی دائمی و شرایط اقلیمی حاکم بر این دشت به واسطة موقعیّت جغرافیایی آن است. روش تحقیق در این مقاله به شیوة بررسی میدانی و اسناد و مکتوبات در قالب نقشه ها و نمودارهای مرتبط سامان یافته است. مهم ترین اهداف این مقاله ارائة یک الگوی استقراری مبتنی بر اقلیم، جغرافیا و بوم شناسی میبد است. سؤال اساسی این پژوهش مبتنی است بر این موضوع که شکل گیری این شهر به عنوان یکی از قدیمی ترین استقراراهای دشت یزد اردکان، حاصل چه برهم کنش ها و تأثیرات متقابل انسان و محیط پیرامون او بوده است. با استفاده از نتایج بررسی های میدانی باستان شناسی و ارزیابی مؤلّفه های جغرافیایی و زمین ریخت شناسی از قبیل تنوّع منابع آبی (آبراهه های باستانی و فن آوری قنات)، شیب و ارتفاع زمین و واقعیّت های زمین شناسی دشت میبد، مشخّص می شود، شکل گیری میبد از پیش از تاریخ تا کنون در محدودة فضای دشتی با بستر رُسی میسّر بوده است. در دورة پیش از تاریخ و تا قبل از فراگیر شدن فن آوری کاریز این استقرارها فصلی و بدون تداوم استقراری در مجاورت آبراهه های باستانی در مجاورت تراس رُسی روستاهای بارجین بیده شکل گرفته اند. بعد از آشنایی با فن آوری قنات این استقرارها در قالب شهر امروزین میبد به صورت دائمی تداوم داشته است.

شهرستان قروه در جنوب شرق استان کردستان و در حاشیه شمال شرق زاگرس مرکزی واقع شده است. این شهرستان بخشی از حوضه آبریز قزل اوزن است که به علت شرایط مناسب جغرافیایی استقرارهای باستانی از دوره های پیش از تاریخ تا دوره اسلامی در این منطقه شکل گرفته است. در این شهرستان باتوجه به بررسی های صورت گرفته، تاکنون 35 محوطه دوره اشکانی شناسایی شده است. هدف از این پژوهش، مطالعه الگو های استقراری محوطه های اشکانی، رابطه این محوطه ها با محیط جغرافیایی و نوع معیشت است. از آنجایی که در این منطقه از دوره های پیش از تاریخ (مس وسنگ و مفرغ) استقرارهای ثابت و موقت به گونه های مختلف وجود داشته، پرسشی که در اینجا مطرح می شود این است که آیا این استقرارها در دوره های تاریخی هم تداوم داشته است و درصورت وجود این نوع استقرارگاه ها ازلحاظ معیشت به چه صورت بوده است؟ در این مقاله، علاوه بر استفاده از داده های حاصل از بررسی های صورت گرفته، برای تحلیل داده ها از نقشه های تهیه شده از نرم افزار GIS و همچنین از نرم افزار Spss استفاده شده است. در ابتدا براساس مساحت محوطه ها به چهار خوشه تقسیم شده و سپس باتوجه به نقشه های تهیه شده از GIS پنج عامل درنظر گرفته شده است. این عوامل شامل میزان ارتفاع از سطح دریا، میزان فاصله از رود، میزان شیب، جهت شیب و کاربری زمین است. درنهایت به کمک نرم افزار Spss به تحلیل خوشه ها و همچنین به ارتباط و هم بستگی آن ها با استفاده از عوامل درنظر گرفته شده، پرداخته شده است. بر این منظور از آزمون های یک بعدی، رگرسیون، آرپیرسون و آماره شف از آزمون اف نرم افزار Spss استفاده شده است. براساس نتایج به دست آمده از این آزمون ها بین خوشه ها با برخی از عوامل ارتباط معناداری وجود دارد. درمجموع، اکثر محوطه ها در خوشه های یک و دو قرار گرفته اند که کمتر از دو هکتار وسعت دارند. ازلحاظ استقرار، برخی از این محوطه ها به صورت استقرارهای موقت بوده که به چراگردی می پرداختند و تعدادی دیگر به طور دقیق مشخص نیست، ولی احتمالا استقرارگاه های ثابت بوده اند که به صورت روستاهای کوچک کشاورزی و دامداری بودند؛ اما خوشه سه و چهار همگی استقرارگاه های ثابت بودند که به کشاورزی، باغداری و دامپروری می پرداختند. به طور خلاصه می توان دو نوع الگوی استقراری موقت و ثابت را در دوره اشکانی در شهرستان قروه مشاهده کرد.

عصر مفرغ به دلیل همزمانی آن با تحولات آغازشهرنشینی در مطالعات باستان شناسی جایگاه ویژه ای دارد؛ نکته قابل توجه، آن است که این تحولات در تمامی فلات ایران به رغم ظهور خط در منطقه جنوب غربی ایران به یک میزان، تاثیر گذارند به یک میزان، تاثیرگذار نیستند و ما از تاثیرات و کنش فرهنگ های محلی و یا تاثیرگذار خارجی بر این پدیده اطلاعات کافی نداریم. زاگرس مرکزی و دشت نهاوند به لحاظ موقعیت جغرافیایی و وجود منابع زیست محیطی لازم، یکی از مناطق کلیدی جهت بررسی این پدیده به حساب می آید. فرهنگ یانیق یکی از فرهنگ هایی است که از طریق شمال غرب ایران تاثیرات خود را بر منطقه نهاده است که ما از میزان آن و همچنین گسترش جغرافیایی و رابطه آن با میانرودان و جنوب غربی ایران، آگاهی های کافی در اختیار نداریم. فرهنگ گودین III که نام خود را از محوطه گودین تپه- در دشت کنگاور و در مجاورت این منطقه- اخذ کرده است بلافاصله پس از فرهنگ یانیق، زاگرس مرکزی را تحت تاثیر قرار داده و این تاثیرات در حدود یکهزارسال به طول انجامیده است. در طی یک بررسی پیمایشی در دشت نهاوند در سال 1384 مجموعا از 36 محوطه بازدید شد که آثار آن از دوران مس سنگی تا دوران اسلامی را در بر می گرفت. 16 محوطه شناسایی شده، معرف آثار عصر مفرغ در منطقه بود. مقاله حاضر به شناسایی الگوهای استقراری منطقه در عصر مفرغ به کمک تحلیل داده های باستانشناختی می پردازد.

در مطالعات باستان شناختی منطقه جنوب غرب آسیا، در طی دوره ی زمانی اواخر هزاره چهارم ق. م تا شروع عصر آهن (نیمه ی هزاره ی دوم ق. م) پدیده هایی مانند بزرگ شدن استقرارها از نظر مساحت و جمعیت، ظهور شهرهای اولیه، تجارت فرامنطقه ای، شکل گیری نهادهای حکومتی، ظهور و رواج سفال خاکستری و سیاه، تغییرات گسترده در تکنولوژی و توسعه چشمگیر صنعت ذوب فلز و استفاده از ابزار مفرغی، شناسایی گردید. در این فرایند شبکه ارتباطی وسیعی با هدف کنترل راه های تجاری و دسترسی به مواد خام در سراسر فلات از راه خشکی و دریا بسیاری از مناطق را با هم پیوند می داد. از نظر اقتصادی در این عصر، بازرگانی فرامنطقه ای راه دور ایجاد شد و جوامع برای به دست آوردن منابع مورد نیاز با هزاران کیلومتر دورتر از موطن خود ارتباط داشتند. علی رغم این پیشرفت ها، دانش ما از منطقه خراسان از منظر باستان شناسی نسبت به دیگر مناطق ایران ناشناخته تر و در کنار کمبود اطلاعات در زمینه توالی گاهنگاری، از الگوهای استقراری و پراکنش محوطه ها طی دوره های مختلف پیش از تاریخ به ویژه عصر مفرغ در بخش های مختلف آن آگاهی چندانی در دسترس نیست. منطقه مورد مطالعه در این پژوهش حوضه آبریز رودخانه اترک در شمال شرق ایران است که دالانی طبیعی بین شمال خراسان و مناطق مرکزی آن و در چشم اندازی وسیع تر بین آسیای مرکزی و بخش های داخلی فلات ایران است. در این پژوهش 38 استقرار از بازه زمانی عصر مفرغ که طی یک دهه اخیر در قالب بررسی های باستان شناختی منطقه اترک بالا و میانی شناسایی شده، مورد بررسی و مطالعه قرار گرفته است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی انجام گرفته و برای تحلیل داده ها از نرم افزارهای سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) و SPSS و روش های تحلیل همبستگی و خوشه بندی استفاده شده است. در حوضه اترک بالا و میانی شاهد الگوی استقراری مشابه، متشکل از الگوهای دو رتبه ای با محوطه ای بزرگ و تعدادی محوطه کوچک در اطراف آن مواجهیم. نتایج پژوهش نشان می دهد که با توجه به کمبود منابع آب در منطقه، دسترسی به منابع آب پایدار مهم ترین عامل در شکل گیری استقرارهای عصر مفرغ بوده است. همچنین بیشتر استقرارها طی عصر مفرغ قدیم تشکیل شده و با رسیدن به عصر مفرغ میانی و جدید تعداد استقرارها کاهش یافته است.

بخش غربی حوضۀ آبریز رود کرخه که در غرب شوشان بزرگ قرار دارد، با دشت مرکزی شوشان همجوار است و بر یک بوم مرز دشتی-بیابانی انطباق دارد که از منابع زیست محیطی مانند مراتع و زمین های حاصلخیز حوضۀ آبریز رودخانۀ کرخه و شاخابه های جاری در آن برخوردار است و زیستگاه های دوران مختلف پیش ازتاریخ، تاریخی و اسلامی را دربر دارد. این پژوهش به بررسی داده های پایۀ زیست محیطی و باستان شناختی بخشی از این منطقه می پردازد که کرانۀ غربی رود کرخه را دربر گرفته است؛ مسئلۀ اصلی پژوهش بررسی الگوهای پراکندگی زیستگاه‏های دورۀ روستانشینی در این منطقه است که با ارائه تعریفی از آن ها، بازخوردهای پویایی ها و تغییرات چشم انداز را بر جوامع انسانی در دوران روستانشینی بررسی می کند. با سنجش الگوی استقراری هر دورۀ فرهنگی در این منطقه، برای تعریف ارائه شده از نظام استقراری منطقه مصداق های عینی ارائه می گردد. به این منظور، زیستگاه های باستانی شناسایی شده در واحدهای جغرافیایی منطقه از منظر وسعت و پراکندگی مواد فرهنگی سنجیده و نظام گاهنگاری آن ها پیشنهاد می شود. همچنین، با معرفی و سنجش ظرفیت های محیطی هر واحد، تلاش خواهد شد تا دانسته شود نظام مرکزمحور برای زیستگاه های هر دورۀ شناسایی شده قابل تعریف است، یا الگوی شکل گیری زیستگاه های باستانی در این منطقه از چنین سازوکاری تبعیت نمی کند. پژوهش حاضر، محوطه های قابل دوران روستانشینی را که همچنان در چشم انداز منطقۀ مورد پژوهش باقی مانده اند، مستند ساخته است. پس از آن، براساس وضعیت فعلی چشم انداز و بازسازی بخشی از آن به نسبت وضعیت بازۀ زمانی موردنظر، به بررسی تأثیر تغییرات چشم انداز بر نظام استقراری منطقه پرداخته است.

تفسیر رفتارهای گذشته ی انسان و توجه به درک و سنجش فرایندهای پیچیده ی تعاملی بین انسان و محیط از حیث وابستگی آن به اجزای محیط طبیعی و اکولوژیکی در مرکز توجه باستان شناسی جدید قرار دارد. بررسی های باستان شناسی و تحلیل الگوهای استقراری، از روش های شناخته شده در باستان شناسی برای کمک به شناخت این فرایندهای تعاملی است. حوضه ی جنوبی دریاچه ی ارومیه با مطالعات هیات باستان شناسی دانشگاه پنسیلوانیا در تپه حسنلو و دشت سندوس به یکی از مهم ترین مناطق باستان شناختی و مبنایی برای گاهنگاری در شمال غرب ایران بدل گشت. در این میان دشت پیرانشهر از طرفی به دلیل همجواری با محوطه حسنلو در شمال و محوطه ربط در جنوب و از طرف دیگر به دلیل همسایگی این منطقه با قدرت های بزرگی چون آشور و اورارتو و مانا در نیمه ی اول هزاره ی اول ق. م جزو نواحی مهم از نظر مطالعات باستان شناسی عصر آهن شمال غرب ایران است. پژوهش پیش رو با این فرض که استقرارهای عصر آهن دشت پیرانشهر از الگوی استقراری مشخصی پیروی می کنند، دشت پیرانشهر را بررسی کرد. در این پژوهش سعی گردید با استفاده از روش مطالعات میدانی و کتابخانه ای و به کارگیری مدل های تحلیل جغرافیایی تفسیر روشمند و مناسبی از نحوه ی توزیع محوطه های عصر آهن و هزاره ی اول ق. م دشت پیرانشهر ارایه گردد. بررسی ها نشان داد که استقرارهای عصر آهن منطقه بیش از همه تحت تاثیر دو عامل جغرافیایی ارتفاع از سطح دریا و میزان دسترسی به رودخانه ها بوده و همین امر باعث ایجاد شبکه های خطی در مسیر رودخانه ها و با ارتفاع گزینی مناسب نسبت به دشت گردیده است. همچنین مشخص شد که استقرارهای عصر آهن این دشت به تبعیت از شکل ناهمواری ها و جغرافیای طبیعی منطقه در نیمه ی نخست هزاره ی اول ق. م با ایجاد سلسله مراتب استقراری مشخص میل به سوی تشکیل یک واحد سیاسی مستقل محلی داشته است که می توان نشانه های وجود این واحد سیاسی را در متون آشوری نو با نام خوبوشکیا شناسایی کرد.

منطقه ی سرایان، یکی از مناطق مورد مطالعه ی باستان شناسی خراسان جنوبی در سال های اخیر است که تاکنون مطالعات زیادی در آن انجام نگرفته و پس از بررسی آن در سال های اخیر بود که به توانمندی ها و قابلیت های آن در دوره های مختلف، بالاخص پیش ازتاریخ، تا حدودی پی برده شد. این منطقه از منظر طبیعی دو بخش کوهستانی و دشت را دربر می گیرد که به لحاظ زیست محیطی مکان های مطلوبی را برای شکل گیری استقرارها در گذشته فراهم می کرده است؛ همان گونه که شکل گیری استقرارهای اولیه تاکنون، همیشه وابسته به انواع مختلف عوامل زیست محیطی بوده اند. یکی از روش های بررسی و شناسایی عوامل موردنظر در مطالعات باستان شناسی مطالعه ی الگوی استقرار و تحلیل استقراری است که به بررسی شکل گیری محوطه های باستانی در انواع بسترهای محیطی می پردازد. به نظر می رسد برهمکنش های انسان با محیط در دشت جنوب سرایان شکل گیری یک منظر متمایز را به دنبال داشته است. پژوهش حاضر به مطالعه ی 16 استقرار متعلق به عصر مس وسنگ و مفرغ در منطقه ی سرایان می پردازد که در بررسی باستان شناسی بخش مرکزی سرایان شناسایی شدند. این پژوهش برای نخستین بار به بازشناسی مبحث الگوی استقراری در دوران پیش ازتاریخ در این منطقه می پردازد. مهم ترین پرسش های موجود، چگونگی شکل گیری استقرارها در منطقه و نوع متغیرهای موثر در شکل گیری زیستگاه ها در دوران مس وسنگ و مفرغ می باشد؛ به همین دلیل، ابتدا مقایسه ی گونه شناختی داده ها و گاهنگاری نسبی استقرارها انجام گردید و سپس با استفاده از نرم افزار GIS به تحلیل و شناسایی الگوهای استقراری منطقه ی سرایان با فاکتورهای مختلف جغرافیای طبیعی و انسانی پرداخته شد. براین اساس، متغیرهای گوناگونی از قبیل: میزان بارش، رودخانه ها و بسترهای محیطی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند. با این تحلیل ها مشخص گردید که نقش متغیرهای مختلف از قبیل: کد ارتفاعی، وضعیت دمایی، دسترسی به منابع آب دایمی در شکل گیری زیستگاه ها مشهود است. حتی تعدادی از محوطه ها در حاشیه ی رودخانه های دایمی ایجاد شده اند.